{"id":3979,"date":"2022-08-25T16:47:55","date_gmt":"2022-08-25T14:47:55","guid":{"rendered":"https:\/\/arakil.eus\/ondarea\/"},"modified":"2022-12-27T21:11:51","modified_gmt":"2022-12-27T20:11:51","slug":"ondarea","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/ondarea\/","title":{"rendered":"Ondarea"},"content":{"rendered":"

[et_pb_section fb_built=”1″ _builder_version=”4.17.3″ _module_preset=”default” background_color=”RGBA(255,255,255,0)” global_colors_info=”{}”][et_pb_row _builder_version=”4.17.3″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.3″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|800|||||||” text_text_color=”#FFFFFF” text_font_size=”40px” background_color=”#008b8b” background_layout=”dark” custom_margin=”0px||||false|false” custom_padding=”10px||10px|10px|false|false” global_colors_info=”{}”]ONDAREA[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Itxasperri[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”2_3,1_3″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_3″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.19.0″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Badirudi zuzenagoa izango litzatekeela Itsasperri idaztea; izan ere, etimologikoki Isatsa (izen zientifikoa: Cytisus scoparius) eta berri hitzen elkartetik dator. Isasti hitzaren antzeko esanahia izango luke. Dena den, momentuz, Itxasperri da izen ofiziala.<\/p>\n

Azpimarratu behar da Arakil ibarra komunikazio-bide garrantzitsu batek zeharkatzen duela alderik alde: erromatar galtzada zaharra, XXXIV zenbakiduna, Astorgatik Bordelera zihoana. Argi dago, beraz, Arakil igarobidea izan dela beti, urteetan merkatariek eta mandazainek euren negozioetarako erabiltzen zutena. Erdi Aroan, antzinako erromatar bideak oso igarobide eta trukerako leku garrantzitsua izaten jarraitu zuen. Bide horren gainean, Donejakue Bidearen saihesbideetako bat dago, eta han eraikin erlijioso erromaniko garrantzitsuak daude, hala nola Aralarko San Migel santutegia, Zamartzeko monasterioa, Eizagako Andra Mari eliza (Iturmendi) eta Itxasperriko Santiago baseliza. XII. mendera arte, Done Jakueko bidea Sakanatik egitea zen seguruena, hegoaldeko lurraldeak musulmanen kontrolpean baitzeuden, edo haietan musulmanen erasoak jasan baizitzaketen. Beraz, hara joateko biderik onena Kostaldekoa eta Sakana\/Arabako Lautadakoa zen.<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_3″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-1.jpg” title_text=”Imagen 1″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”1_2,1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-2.jpg” title_text=”Imagen 2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-3.jpg” title_text=”Imagen 3″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” custom_margin=”27px||||false|false” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Itxasperriko Santiago baseliza XIII. mendeko erromaniko berantiarra da. Hegoaldeko fatxadan portada nagusia dago, naturako elementuez apainduta dagoena (palmondoak eta saskiak). Horma pikoko fatxadan, beste ate bat dago, askoz xumeagoa. Zirkuluerdiko arkua du, arrosa-leiho eder batez koroatuta dago, eta kanpai-horma batez errematatuta.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Oinplano bakarrekoa da, hiru ataletan banatuta dago eta zirkuluerdi-formako absideak errematatzen du. Estalkia kanoi-gangaz egina da, eta fajoi-arkuek sendotzen dute. Garaipen-arkua kapitelak dituzten zutabeetan oinarritzen da; Ebanjelioaren aldekoak animalien dekorazioa du eta Epistolarenak bolutak ditu. Absidea zaharragoa da eta habeartea baino baxuagoa. Eraikina harlanduzkoa da, oso soila. Ebanjelioaren aldetik lau kontrahormek sendotzen dute, une batean eraikinak alde horretatik hobentzeko joera izan zuen seinale. Epistolaren aldean portada nagusia dago, lau arkibolta baketadunekin. Zutabeek txirikordatuekin eta palmetekin apaindutako kapitelak dituzte, nahiko sinpleak diren buruekin tartekatuta.<\/p>\n

Barrualdean, XVII. mendeko bataiarri bat baino ez da kontserbatu.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-4.jpg” title_text=”Imagen 4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Ikuspegi historiko, identitario eta sinboliko batetik, gogoratu behar da ermita Arakil ibarreko batzarren egoitza izan zela antzina-antzinatik. Azkenaldian, eraikin bat gehitu zitzaion hegoaldeko fatxadari, hain zuzen ere batzar horiek egiteko erabiltzen zena. Hala ere, udal-bulegoak Hiriberrira aldatu ziren. 1973an, Irurtzungo Kontzejuak ibarreko hiriburutza aldatzea eskatu zuen, baita bulegoak Irurtzunen kokatzea ere, Irurtzunek biztanle gehiago zituela eta ekonomikoki dinamikoagoa zela argudiatuz. Hasiera batean ez zen eskaera onartu, baina horretarako prozesua ireki zen une hartan; horrela, 1996an, Irurtzun ibarretik banandu zen eta udaletxe berri bat eraiki zen Irurtzungo eta Arakilgo udalak hartzeko, gaur egun bereizita daudenak. Itxasperri goitik behera zaharberritu zuten, eta, besteak beste, erantsitako eraikina kendu zuten.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-5.jpg” title_text=”Imagen 5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Udal batzarrak egiteko tenplu bat erabiltzeari dagokionez, Arakilek Euskal Herrian oso hedatuta zegoen joera jarraitu besterik ez zuen egin udaletxeak eraiki ez ziren bitartean, eta hori bi denboralditan egin zen: XVI. eta XVIII. mendeetan. Kasu batzuetan, Arakilen esaterako, ez ziren udaletxeak eraiki, eta batzarrak elizetan egiten jarraitu zuten XX. mendea arte.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Itxasperriko Santiago baselizan, Cofradia de Santiago de Ichasperri izeneko kofradiak izan zuen egoitza; kofradiakideek urtero kopuru jakin bat ematen zuten, euren arimen aldeko mezak eta otoitzak egin zitzaten.<\/p>\n

XVII. mendearen amaieran, arazoak izan ziren meza horiek emaileen artean banatzeko orduan, eta, horregatik, ordura arte modu informalean funtzionatu zuen kofradia instituzionalizatzea erabaki zen.<\/p>\n

1691. urtean eratu zen. Ehun eta hogeita bat kofradiakidek osatzen zuten, gizon zein emakume, eta bakoitzak gari-erregu bat ematen zuen 50 meza esateko, “Kofrade bakoitzari esleitutako arimen pekatuak leuntzeko”.<\/p>\n

Kapilau bakarra izendatzen zen \u201cde suerte que a t\u00edtulo de ella se puedan ordenar estudiantes pobres de la valle”.<\/p>\n

Martin de Herize kofradiako priorea zen garai hartan, eta Urritzolako Juan de Oteiza, herriko alkatea.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-6.jpg” title_text=”Imagen 6″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Antzina-antzinatik azoka handi bat egiten zen ermita ondoko belardian, Santiago egunean eta bezperan. Hala dago jasota 1567az geroztik, gutxienez: \u201curtero, Santiago bezperan eta egunean bertan, jende asko biltzen da, hala nola Arakil haranekoak, erresumako beste toki askotakoak eta erresumatik kanpokoak; Iru\u00f1etik ere asko etortzen dira eta baita Iru\u00f1etik kanpokoak ere, euren merkantziak saltzera, azoka moduko bat egiten baita\u201d. Urte hartan, arazo bat izan zen pisuen eta neurrien kontura, eta labankadaka amaitu zuten. Deklaratzaileek esan zuten azoka “betidanik” egiten zela.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Aixita[\/et_pb_text][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Nafarroako Erresumaren defentsa-sistema dorre eta gazteluen sare batek osatzen zuen. Gaur egun, XI. mendetik XVI. mendera bitarteko 252 gotorleku daude erroldatuta. Gotorleku horiek Espainia osoan zeuden barreitatuta, hala nola Jacetania, Sobrarbe, Ribagorza, Arabako Sonsierra, gaur egungo Errioxa, Santander eta Burgosko Mena eta Losa haranetan. Horiez gain, herrialdearen barnean ere hainbat gotorleku zeuden.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Ezaugarriak: Bisualki konektatuta zeuden euren artean, eta komunikazio-sare bat osatzen zuten indar mehatxatzaileen berri elkarri ematea aukera eskaintzen zuena. Horretarako, aurrez adostutako seinale batzuk erabiltzen zituzten: Ke-seinaleak, suak (gauez), soinuak (adarrak, tronpetak), argiak… Erribera eta erdialdea eremu lauak direnez, gotorlekuak bata bestetik urrunago egon zitezkeen, baina mendialdean, orografiagatik, gertuago egon behar zuten elkarren artean, eta, jakina, toki altuetan kokatuta, elkar ikusteko aukera izateko.<\/p>\n

Esanguratsua da gotorleku gehienak hegoalde, ekialde eta mendebaldean egotea, hau da, Gaztelako eta Aragoiko erresumen aurrean, eta iparraldean ia garrantzirik ez izatea; horrek argi adierazten du mehatxuak aipatutako erresuma horietatik zetozela, batez ere 1200etik aurrera, urte hartan sartu baitziren Araba eta Gipuzkoa Gaztelako Erresuman. <\/p>\n

Mugek ez ezik, dorreek eta gazteluek ere mugarritzen zituzten Erresumako hiriburura, Iru\u00f1era, eramaten zituzten leku eta bide estrategikoak.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-7.jpg” title_text=”Imagen 7″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”2_5,3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-8.jpg” title_text=”Imagen 8″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Bi motatako gazteluak zeuden: erregeenak eta jauntxoenak. Lehenengoak tenentziak ziren, eta tenente baten ardurapean zeuden. Ez ziren leinuaren jabetzakoak. Defentsarako toki hauen kargura funtzionario batzuk zeuden, euren baitan botere ekonomikoa, ohorezkoa eta militarra metatu eta euren ondorengoei transmititzen zietenak. Denborarekin, Erresuma defendatzeko tokiak izateari utzi ziotenean, dorre horietako asko leinu-etxe bihurtu ziren. Nafarroako noblezia arranditsua.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]1512ko konkistaren ondoren, Gaztelak (Cisneros kardinalak) gotorleku horietako gehienak eraistea erabaki zuen. Erabaki horren atzetik ez zegoen arrazoi estrategiko edo militar bat (lurraldea kontrolpean zegoen), sinbolikoa baizik, gaztelu horiek nafar estatuaren boterea sinbolizatzen baitzuten. 1512an, honako gaztelu hauek eraitsi zituzten: Antso Abarka, M\u00e9lida, Legin, Kaseda, Gazteluberri, Cabrera, Xabier, San Martin, Oro, Murillo, Belmerch\u00e9s (Lizarra), Ozkorroz, Aixita, Arguedas, Pe\u00f1a, Uxue, Eslaba, Petilla, Azamez eta Santakara.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”2_5,3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-9.jpg” title_text=”Imagen 9″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]1516an, Albreteko dinastiak erresuma berreskuratzeko egindako bigarren saiakerak porrot egin ondoren, beste gaztelu asko eraitsi zituzten.<\/p>\n

1521ean, beste hainbat gaztelu eraitsi ziren, Karlos V.ak aginduta, Nafarroako errege legitimoek erresuma berreskuratzen saiatu ondoren.<\/p>\n

1521ean, beste hainbat gaztelu eraitsi ziren, Karlos V.ak aginduta, Nafarroako errege legitimoek erresuma berreskuratzen saiatu ondoren. Urte hartan, Tutera, Tafalla, Elo (Monreal), Miranda, Milagro, Ozkorroz eta Amaiurgo gazteluak eta Iru\u00f1eko Santa Eulalia eta San Frantzisko monasterioak eraitsi zituzten.<\/p>\n

Geroago, 1572an, gaztelarrek Lizarrako gotorlekua eraitsi zuten.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Aixita<\/strong>
\nAixitako gazteluaren gaineko erreferentziak 1210. urtearen ondorengo dokumentuetan agertzen dira jada, hau da, Antso Azkarraren garaitik aurrera. Hala ere, ziurrenik data hori baino lehenagokoa da. I\u00f1aki Sagredoren arabera, gaztelua XII. mendean eraiki zen.<\/p>\n

Dokumentuetan izen hauekin agertzen da: Aycita, Ayceta, Axita eta Agita. Bere etimologian, zalantzarik gabe, (h) aitz hitza dago. “Haitz-tokia” izan liteke.<\/p>\n

Sakanako (Arakil), Imotzeko eta Larraungo defentsa-sistemaren parte zen.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-10.jpg” title_text=”Imagen 10″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Gotorlekuen tokiko sarea, Aixitaz gain, Orarregiko (Gaztelu mendia) eta Gara\u00f1oko eta Sardeako gazteluek osatzen zuten. Orarregikoa Arakilgo mugan zegoen, eta beste biak, Ezkidiko mendian (A\u00f1ezkarreko haitza). Batez ere Oskiako eta Bi Aizpeko pasabideak kontrolatzen zituzten gaztelu horietatik. Sistema horrek Irulegiko gazteluarekin lotzen zuen, Iru\u00f1erako norabidean.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”2_5,3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-14.jpg” title_text=”Imagen 14″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Bada gertaera garrantzitsu bat Aixitako gazteluari lotuta. 1405ean gaztelua eraitsita zegoen, baina gero berreraiki egin zuten. Agramondar eta beaumontar leinuen arteko gerra zibilean \u2014luzarora Erresumaren galera ekarri zuen\u2014, 1462an, agramondarrek, Juan de Erasoren agindupean, gazteluaren kontrola kendu zieten beamondarrei. Joan II.a erregeak, sari gisa, Etxeberriko eta Goldaratzeko errentak eman zizkion Erasori gaztelua berreskuratzeagatik. 1471n beaumontarrek berreskuratu zuten. Luis de Beaumont kondestableak, Leringo kondeak, 1474an berriro suntsitu zuen gaztelua, Gaztelako mugaren defentsa ahultzeko, zalantzarik gabe. Baina badirudi 1512an, Gaztelako konkistaren ondoren, berriz ere berreraiki egin zutela, garaiko dokumentuetan gaztelua berriro suntsitu zutela aipatzen baita.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}” text_text_color=”#666666″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” text_font=”Source Sans Pro||||||||”]Aixitako alkaide ezagunak<\/strong><\/p>\n

Diego de G\u00e1rriz (1280)<\/em>
\nAd\u00e1n de Etun\u00e1in<\/em>
\nMart\u00edn Sanz de Necuesa (1328)<\/em>
\nJuan Ochoa de Latasa (1389)<\/em>
\nLope Garc\u00eda de Arbizu (1391)<\/em>
\nJuan de Eraso (1462)<\/em><\/p>\n

Hiru mailatako egitura zuen: beheko mailak defentsarako elementuak zituen, zatirik malkartsuenean kokatuta zegoen eta ate bakarra zuen; tarteko mailan, berriz, zaindarientzako etxebizitza zegoen, eta mailarik altuenean, dorrea eta urmaela zeuden, beheko mailak gaindituz gero, hara alde egiteko. <\/p>\n

702 metroko altueran zegoen, Bi Aizpeko haitzik altuenean. <\/p>\n

Dirudienez, 1512an, gaztelua eraisteko, su eman zioten, egitura gehienak egurrezkoak baitziren.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Egiarreta[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”1_2,1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-12.jpg” title_text=”Imagen 12″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][et_pb_column type=”1_2″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-11.jpg” title_text=”Imagen 11″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” custom_margin=”35px||||false|false” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Andra Mariaren Parrokia XIII. mendearen hasieran eraiki zen gotiko goiztiar estiloan, eta XVII. mendearen erdialdean, eraikinean aldaketa batzuk egin ziren. Elementurik interesgarriena erretaula plateresko bikaina da, 1540 eta 1553 artean eraikia eta San Pedrori eskainia. 1909an zaharberritu zuten. Juan de Landak eskulturak zizelkatu eta Ramon de Oscarizek margotu zituen. Bataiarria ere nabarmentzeko modukoa da.<\/p>\n

Itxasperriko Santiago baseliza XIII. mendeko erromaniko berantiarra da. Hegoaldeko fatxadan portada nagusia dago, naturako elementuez apaindurik (palmondoak eta saskiak). Hormapikoko fatxadan, beste ate bat dago, askoz xumeagoa. Zirkuluerdiko arkua du, eta arrosa-leiho eder batez koroatuta dago.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Ekai<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Merezi du bi gorputzeko dorretxea nabarmentzea. XVI. mendekoa da, jauregi-egiturakoa, eta arku konopialeko eta gezileihoko leiho txiki batzuk ditu. Dokumentuetan, jauregitzat hartzen da.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Etxarren[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Aipagarria da San Bizente Parrokia, gotikoaren hasierako portada interesgarri bat duena. XIII. mendekoa da, eta hartan Erdi Aroko bestiarioaren elementuak agertzen dira. Eskuineko janban honako hauek daude: arrano bat, dragoi bat eta kontortsionista bat, eta ezkerrekoan, berriz, txorrota bat, zentauro bat, gerlari bat, pertsonaia bat kukubilko eta lamia edo sirena bat, bi eskuetan arrainak dituena.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Etxeberri[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Aixita edo Aitzita gazteluaren hondakinak. Bi Ahizpeko haitz nagusian dago. Nafarroako Erresumaren defentsetako bat zen Erdi Aroan, eta bertatik kontrolatzen zen Larraun ibaiaren igarobide estrategikoa, Iru\u00f1era joateko erabiltzen zena. 1210az geroztik haren berri agertzen da dokumentuetan, Aycita izenarekin. Agramondarren eta beamontarren arteko gerra zibilean, 1461ean, lehenengoek bigarrenei kendu zieten gaztelua. Gaztelako 1512ko konkistaren ondoren, eraitsi egin zuten gaztelua. Duela gutxi hondakinak sendotu dira eta erresistentziarako funtsezko elementu bat ikus daiteke: urmaela. Talde defentsiboa osatzen zuen Orraregiko edo Ollarregiko eta Gara\u00f1oko gazteluekin batera.<\/p>\n

Larrazpilgo trikuharria. Aralar mendilerroak Euskal Herriko multzo megalitiko garrantzitsuenetako bat du, bertan trikuharriak, tumuluak, menhirak eta beste hainbat elementu baitaude. Larrazpilgoa nahiko ondo kontserbatu denez, bere egitura ikusteko aukera ematen du. Izen bereko gailurretik gertu dago, 1.000 metroko altitudean, Arakil, Imotz eta Larraun udalerrien banalerroan, Madotzeko lurretan. Etxeberritik iritsi daiteke bertara, GR20aren trazadurari jarraituz.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Hiriberri<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Hiriberrik hiribilduaren kategoria historikoa du, eta haraneko gainerako herriak, berriz, tokiak ziren. Ziur aski horregatik nabarmentzen da Hiriberri, oso arkitektura zibil interesgarria duelako; izan ere, jauregi erako etxetzar handiak ditu, XVII eta XVIII. mendeetakoak, horietako asko armarridunak. Horrela, etxe hauek dira aipagarrienak: Sanjuanitena, Franceserena, (Martinbarrika), Alfaro…[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row column_structure=”3_5,2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”3_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Antza denez, gaur egungo Berastegiko Andra Mariaren ermita izen bereko herri hustuko parrokia izan zen garai batean.<\/p>\n

Nekazaritza giroko tenplu gotikoa da, oso xumea. Ermitarako bidean, Arakil ibaia zeharkatzen duen zubi erromaniko bat dago.<\/p>\n

Hiriberriko San Martin parrokian, Berastegiko Birjinari eskainitako erretaula bat dago.<\/p>\n

Portadako kapiteletan, arkupe batzuk zizelkatuta daude, zakarrak baina aldi berean interesgarriak direnak, eta arkuaren giltzarrian, Krismoi bat.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][et_pb_column type=”2_5″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_image src=”https:\/\/arakil.eus\/wp-content\/uploads\/2022\/08\/Imagen-13.jpg” title_text=”Imagen 13″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” custom_margin=”0px||||false|false” global_colors_info=”{}”][\/et_pb_image][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Ihabar<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Nabarmenena, San Esteban parrokiako erretaula nagusia da. Eraikinak gaur egungo itxura hartu zuen XVIII. mendean, aurreko eraikin baten gainean egindako birmoldaketa barroko zorrotz baten ondoren. Erretaula, San Estebani eskainia, XVI. mendeko 60ko hamarkadan eraiki bide zen. Manierista estilokoa da, eta bere plan ikonografikoa patroi protomartir santuaren bizitzan oinarrituta zegoen jatorriz, gerora Jesusen Bihotza, Sortzez Garbia eta abarren irudi kontrarreformatuak gehitu bazaizkio ere. XVII. mendeko bataiarria ere interesgarria da.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Satrustegi<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Beramako ermita. Herri hustuko izen bereko eliza zen. Berama XVI. menderako abandonatuta zegoen. Eraikina oso baserri-girokoa eta xumea da, eta estalkia kendu diote. Ikuspegi artistikotik, ez du garrantzirik; hala ere, bailarako eremu hustuetako bat gogorarazten duenez eta oso pasaia xarmangarrian kokaturik dagoenez, ordezkaezina da.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]<\/p>\n

Urritzola<\/p>\n

[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]San Pedroko parrokia-elizan aldaketa ugari egin dira mendeetan zehar, baina bere absideak (1920an berreraikia) argi eta garbi erakusten du jatorriz XII. mendearen amaierako tenplu erromanikoa zela.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Irin-errotak, burdinolak eta zentral hidroelektrikoak.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]Arakil ibaiaren aprobetxamendu hidraulikoa antzinatik dator, batez ere irin-makinak eta burdinolak mugitzeko erabiltzen baitzen bertako ura; gerora, XIX. eta XX. mendeetan, horietako asko zentral hidroelektriko txiki bihurtu dira. Arakil haranean burdinola bat eta lau irin-errota historiko jarri ziren, sei zentral hidroelektriko ustiatzeko kontzesioak ematea ekarri zutenak. <\/p>\n

Etxeberriren eta Irurtzunen arteko mugan, Astigarria dermioan, \u2014gerora Burdinola izena eman zitzaion\u2014, 1846an burdina eraldatzeko asmamen hidrauliko bat eraiki zen. Gutxi iraun zuen burdinola gisa, “Central Harinera Nuestra Se\u00f1ora del Carmen\u201d izeneko irin-fabrika izatera pasa baitzen handik gutxira. Ondoren, toki hartan elektrizitatea ekoizteko bi kontzesio jarri ziren abian: Larraungo Zentral Hidroelektrikoa eta Bi Ahizpetako Pasabidea izeneko zentrala.<\/p>\n

Etxarrenen, Oianzabal inguruan, errota zahar baten hondakinak daude. 1948an, errota hura zentral bihurtu zen, Electra Etxarren izeneko kontzesiopean.<\/p>\n

Era berean, beste errota zahar baten gainean, Satrustegiko Errotaburu parajean, beste zentral hidroelektriko txiki bat jarri zuten, hasiera batean Kontzejuko Elektra izenez ezaguna. Gaur egun martxan jarraitzen du.<\/p>\n

Izurdiagako Ixurmendi parajean ere irin-errota bat egon zen. 1918an funtzionatzen jarraitzen zuen, eta, irina egiteko erabiltzeaz gain, elektrizitatea sortzeko ere prestatu zuten. Gaur egun martxan jarraitzen du.<\/p>\n

Era berean, Ihabarreko zentrala ere martxan dago. 1917tik aurrera, Electra Errota izenarekin agertzen da agirietan, zalantzarik gabe, iringintzari lotutako antzinako asmamen baten gainean eraiki zelako.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_font=”|700|||||||” text_font_size=”30px” global_colors_info=”{}”]Geihago jakiteko:[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][et_pb_row _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_column type=”4_4″ _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” global_colors_info=”{}”][et_pb_text _builder_version=”4.17.6″ _module_preset=”default” text_text_color=”#000000″ text_font_size=”18px” text_line_height=”1.8em” global_colors_info=”{}”]CARASATORRE, Rafael, Textos Hist\u00f3ricos navarros<\/em>. 1691 Eguiarreta cofrad\u00eda de Ichasperri. 10 de septiembre de 2018.
\nhttp:\/\/documentanavarra.blogspot.com\/2018\/09\/1691-eguiarreta-cofradia-de-ichasperri.html<\/a><\/p>\n

CARASATORRE, Rafael, Textos Hist\u00f3ricos navarros.<\/em> 1567 Eguiarreta feria en Ichasperri abusos del conde de Ler\u00edn. 9 de septiembre de 2018.
\nhttp:\/\/documentanavarra.blogspot.com\/2018\/09\/1567-eguiarreta-feria-en-ichasperri.html#more<\/a><\/p>\n

COLOMO UGARTE, Javier (HILHARRIAK), Geograf\u00eda de Navarra. Monumentos Megal\u00edticos de Navarra<\/em>,
\nhttps:\/\/www.javiercolomo.com\/index_archivos\/Megalit.htm<\/a><\/p>\n

GARC\u00cdA GAINZA, Mar\u00eda Concepci\u00f3n (Dir.), Cat\u00e1logo Monumental de Navarra.<\/em> V* Merindad de Pamplona, Pamplona: Gobierno de Navarra, 1994, pp. 145-188.<\/p>\n

GARC\u00cdA-SANZ MARCOTEGUI, \u00c1ngel, La construcci\u00f3n de ferrer\u00edas en la Barranca de Navarra en el siglo XIX, Vasconia.<\/em> Cuadernos de Historia-Geograf\u00eda, 4 (1984), pp. 140-146.<\/p>\n

GRAN ENCICLOPEDIA DE NAVARRA<\/em>, Pamplona, 1990, tomo II, p. 377. http:\/\/www.enciclopedianavarra.com\/<\/a><\/p>\n

GUERRA, Pello, “El sistema defensivo de Nafarroa, origen de la primera nobleza del reino”<\/em>, Gara, 20 de septiembre de 2021. https:\/\/www.naiz.eus\/eu\/info\/noticia\/20210920\/el-sistema-defensivo-de-nafarroa-origen-de-la-primera-nobleza-del-reino<\/a><\/p>\n

IDOATE, Florencio, Desolados navarros en la primera mitad del siglo XV, Pr\u00edncipe de Viana<\/em>, 138-139 (1975), pp. 165-228.<\/p>\n

SAGREDO, I\u00f1aki, \u00abIntervenciones arqueol\u00f3gicas en los castillos roqueros de Irurita, Aitzita y Ortzorrotz. Sistema defensivo de la Merindad de las Monta\u00f1as\u00bb<\/em>, Trabajos de arqueolog\u00eda Navarra (TAN), 30 (2018), pp. 93-150.<\/p>\n

SAGREDO GARDE, I\u00f1aki, \u00abCastillo de Aixita (Etxeberri-Irurtzun). Campa\u00f1a arqueol\u00f3gica de 2020\u00bb<\/em>, Trabajos de arqueolog\u00eda navarra, 31-32 (2019-2020), pp. 215-222.<\/p>\n

SAGREDO GARDE, I\u00f1aki, Navarra. Castillos que defendieron el Reino<\/em>, Pamplona: Pamiela, 2006, tomo I. [ tomo II, 2007, tomo III, 2007, tomo IV, 2009, tomo V, 2015].<\/p>\n

VARIOS AUTORES, Centrales hidroel\u00e9ctricas en Navarra<\/em>, 1898-2018, Pamplona: Gobierno de Navarra\/Nafarroako Gobernua, 2020, pp. 162-165.[\/et_pb_text][\/et_pb_column][\/et_pb_row][\/et_pb_section]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ONDAREAItxasperriBadirudi zuzenagoa izango litzatekeela Itsasperri idaztea; izan ere, etimologikoki Isatsa (izen zientifikoa: Cytisus scoparius) eta berri hitzen elkartetik dator. Isasti hitzaren antzeko esanahia izango luke. Dena den, momentuz, Itxasperri da izen ofiziala. Azpimarratu behar da Arakil ibarra komunikazio-bide garrantzitsu batek zeharkatzen duela alderik alde: erromatar galtzada zaharra, XXXIV zenbakiduna, Astorgatik Bordelera zihoana. Argi dago, beraz, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"_et_pb_use_builder":"on","_et_pb_old_content":"","_et_gb_content_width":"","footnotes":""},"class_list":["post-3979","page","type-page","status-publish","hentry"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3979"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3979\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5992,"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3979\/revisions\/5992"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/arakil.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}